राग बिहागडा
राग बिहागडा हा राग बिहाग आणि खमाज रागांचे मिश्रण आहे. म्हणून त्याचे चलन राग बिहाग सारखेच आहे.
बिहागडा हा बिहाग घराण्यातील एक दुर्मिळ राग आहे. हा बर्याच मध्ययुगीन ग्रंथांमध्ये वर्णन केलेला एक पुरातन काळातील राग आहे आणि कर्नाटक (दक्षिण भारतीय) परंपरेतील बिहाग / ब्याग या रागाशी जवळचे साम्य आहे. बिहागडा हे अलिकडच्या वर्षांत केवळ जयपूर-अत्रौली आणि आग्रा घराण्यातील गायकांनी सादर केल्याचे समजते. तथापि, हे जयपूर-अत्रौली घराणाशी अधिक जवळून ओळखले जाते, त्याचे सामान्यतः ओळखले जाणारे स्वरूप जयपूर-अत्रौली गायकांनी सादर केलेल्या रागाशी संबंधित आहे. एक दुर्मिळ राग असल्याने, बिहागडाचे अस्तित्व मुख्यत्वे मूठभर बंदिशांच्या रचनांच्या वर अवलंबून आहे.
सुब्बाराव (Ibid.1996), बिहागड्याचे दोन प्रकार वर्णन करतात.
प्रकार 1: सा ग म प नि ध सा/नि ध प म 0ग रे सा
प्रकार २: सा ग म प नि ध सा/ सा नि प – ग म प ध नि ध प — म प ग – रे सा
सुब्बाराव यांनी सूचीबद्ध केलेला प्रकार 1, मल्लिकार्जुन मन्सूर यांनी रेकॉर्ड केला आहे, आणि जयपूर-अत्रौली घराण्याच्या मधुसूदन कानेटकर यांच्या शिष्य अलका देव यांनी सादर केला आहे. हा प्रकार बिहाग आणि बिहागडा वेगळे करण्याची तीव्र समस्या निर्माण करतो. ही आवृत्ती सामान्य twin – नि आवृत्ती (वरील प्रकार 2) पेक्षा दुर्मिळ असण्याचे कारण असू शकते.
वर सूचीबद्ध केलेला प्रकार 2, जो कोमल (फ्लॅट) नी आहे. हा सर्वात सामान्यपणे आढळणारा राग प्रकार आहे. याची पकड आहे: ग म /पध नि धप ग म ग किंवा पमपग. म आणि सा यांना रागातील वादी -संवादी स्वर म्हणून ओळखले जातात.
भातखंडे (भातखंडे संगीत शास्त्र, खंड 1, 5वी आवृत्ती, 1991, संगीत कार्यालय, हाथरस) बिहागडाच्या तिसर्या जातीचा उल्लेख करते जे चढताना रे आणि ध ला परवानगी देते, आधीचा वापर फक्त उच्च सप्तकात केला जातो आणि नंतरचा वापर फक्त मध्य अष्टक मध्ये. हा प्रकार अलीकडच्या काळात ऐकायला मिळत नाही.
थाट : बिलावल
वेळ : रात्रीचा दुसरा प्रहार (रात्री 9 ते 12)
बिहागडा रागातील चित्रपट गाणी
1) पिया बावरी
२) रामा चरण तुझे लागले (गीतरामायण – मराठी)
– संकलक : प्रिया मोडक
– संपादन : देवेंद्र भुजबळ. ☎️ 9869484800
