गगनचुंबी इमारतींचा पुनर्विकास, चटई क्षेत्र निर्देशांकाच्या (FSI) उदार धोरणामुळे वाढलेले बांधकाम आणि डेटा सेंटर्ससारख्या नव्या व्यावसायिक प्रकल्पांमुळे मुंबई आणि महानगर प्रदेशाच्या पर्यावरणीय व सामाजिक समस्यांमध्ये भर पडत आहे. शहराचा विस्तार वेगाने होत असताना पायाभूत सुविधांवर ताण वाढत असून मोकळ्या जागा कमी होत आहेत. या विकासाचा फेरविचार करण्याची वेळ आली आहे, असा इशारा पर्यावरण आणि नागरी नियोजन क्षेत्रातील तज्ज्ञांनी दिला.
‘टॉवरिंग क्रायसिस : द सिटी वी आर रिबिल्डिंग’ या विषयावरील चर्चासत्राचे आयोजन नॅट कनेक्ट फाउंडेशन आणि मुंबई प्रेस क्लब यांनी नुकतेच केले होते. पायाभूत सुविधा, जलस्रोत आणि मोकळ्या जागांवरील वाढता ताण अपरिवर्तनीय नुकसान घडवण्यापूर्वी विकासाच्या सध्याच्या प्रारूपाचा पुनर्विचार करण्याची गरज वक्त्यांनी व्यक्त केली.
या चर्चेत मुंबईसह ठाणे, पालघर आणि रायगड जिल्ह्यांच्या मोठ्या भागांचा समावेश असलेल्या मुंबई महानगर प्रदेशातील (MMR) विकासाच्या प्रश्नांवरही चर्चा झाली.
संरक्षण अॅक्शन ट्रस्टचे कार्यकारी विश्वस्त देबी गोएंका, सँक्च्युरी नेचर फाउंडेशनचे संस्थापक बिट्टू सहगल, अर्बन डिझाइन रिसर्च इन्स्टिट्यूटच्या (UDRI) सहयोगी संचालक प्रेरणा यादव, मिशन ग्रीन मुंबईचे संस्थापक सुभजित मुखर्जी आणि वनशक्तीचे संस्थापक स्टॅलिन डी हे चर्चेत सहभागी झाले होते. नॅट कनेक्ट फाउंडेशनचे संचालक बी. एन. कुमार यांनी चर्चेचे सूत्रसंचालन केले.
या कार्यक्रमात ज्येष्ठ पत्रकार आणि लेखक कुमार यांच्या NEWSFIRE: A 50-Year Connect with Media & Environment या पुस्तकातील काही भागांचे वाचनही करण्यात आले. एअर इंडियाचे माजी कार्यकारी संचालक आणि मुख्य प्रवक्ते जितेंद्र भार्गव यांनी हे वाचन केले.
१९७५ मध्ये आणीबाणीच्या काळात पत्रकारितेला सुरुवात करताना वर्गात शिकवली जाणारी स्वातंत्र्याची मूल्ये आणि प्रत्यक्ष बाहेर अनुभवायला मिळणारी बंधने यांतील मोठी तफावत कुमार यांनी अनुभवली. सत्तेला प्रश्न विचारणे, तथ्यांची पडताळणी करणे आणि सत्ताधाऱ्यांना उत्तरदायी धरणे या त्यांच्या पत्रकारितेच्या भूमिकेवर या अनुभवाचा प्रभाव पडल्याचे भार्गव यांनी सांगितले.
१९७९ मध्ये लोकनायक जयप्रकाश नारायण यांच्या प्रकृतीविषयी वार्तांकन करताना कुमार यांनी केलेल्या महत्त्वपूर्ण वृत्तांकनाचाही भार्गव यांनी उल्लेख केला. जस्लोक रुग्णालयात ड्युटीवर असताना जेपी यांच्या निधनाची अपुष्ट बातमी स्वीकारण्यास कुमार यांनी नकार दिला आणि ते जिवंत असल्याची खातरजमा केली. कुमार यांनी युनायटेड न्यूज ऑफ इंडिया (UNI) या वृत्तसंस्थेला दिलेल्या फ्लॅशनंतर जेपी यांना श्रद्धांजली वाहणारे उल्लेख झाल्याने तहकूब करण्यात आलेले संसदेचे कामकाज पुन्हा सुरू झाले, असे भार्गव यांनी सांगितले.
निवारा हक्क या गृहनिर्माण हक्कांसाठी काम करणाऱ्या संस्थेचे संस्थापक सदस्य असलेले ज्येष्ठ पत्रकार, लेखक आणि कार्यकर्ते गुरबीर सिंह यांनी प्रमुख भाषणात मुंबईच्या अनियोजित विकासामुळे निर्माण झालेल्या समस्यांवर भाष्य केले. वाढत्या लोकसंख्येला सामावून घेण्याची शहराची क्षमता कमी पडत असल्याचे त्यांनी सांगितले.
“आपल्याकडे जमिनीची उपलब्धता संपत आली आहे. पुनर्विकासाची ही स्पर्धा एका व्यसनासारखी झाली आहे. जमीन उपलब्ध नसताना इमारती मात्र अधिकाधिक उंच होत आहेत. रस्ते पूर्वीइतकेच अरुंद आहेत आणि पाण्याचे संकटही अधिक गंभीर होत आहे,” असे सिंह म्हणाले.
संरक्षण अॅक्शन ट्रस्टचे देबी गोएंका यांनी शहराच्या पर्यावरणीय मर्यादांकडे दुर्लक्ष करून विकास सुरू असल्याची टीका केली. या विकासाचा फायदा मूठभर बांधकाम व्यावसायिक आणि राजकारण्यांना होत असल्याचे ते म्हणाले.
“आपण ज्याला विकास म्हणतो, तो विकास नसून ‘डेव्हिलोपमेंट’ आहे. मूठभर बिल्डर आणि राजकारण्यांना त्याचा फायदा होत आहे. मूलभूत FSI एकवरून चार करण्यात आला आहे. शहराची एक वहनक्षमता असते. मुंबईत सुरू असलेला विकास वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून होत नाही,” असे गोएंका म्हणाले.
स्टॅलिन यांनी शहरांचा विस्तार करूनही गर्दी आणि नागरी समस्यांवर मात करता येत नसल्याकडे लक्ष वेधले. मुंबईवरील ताण कमी करण्यासाठी नवी मुंबई विकसित करण्यात आली; मात्र आता नवी मुंबईलाही गर्दीचा सामना करावा लागत आहे, असे ते म्हणाले. रायगड जिल्ह्यात नवी मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळाच्या परिसरात प्रस्तावित तिसरी मुंबई आणि पालघर जिल्ह्यातील चौथ्या मुंबईच्या योजनांमुळे हाच अनियंत्रित विस्तार पुढे सुरू राहण्याची भीती त्यांनी व्यक्त केली.
जलसुरक्षेच्या प्रश्नावर बोलताना सुभजित मुखर्जी यांनी पावसातील अनिश्चितता आणि एल निनोच्या संभाव्य प्रभावाच्या पार्श्वभूमीवर पाण्याचे नियोजन तातडीने करण्याची गरज व्यक्त केली. सांडपाण्यावर प्रक्रिया करून त्याचा पुनर्वापर करणे हा त्यासाठीचा एक महत्त्वाचा उपाय असल्याचे त्यांनी सांगितले. २०२६ मधील पावसाची तूट आणि पुढील वर्षांतील पावसाबाबतच्या चिंतांचा उल्लेख करत ते म्हणाले, “पुढील २४ महिने कठीण जाणार आहेत.”
‘सँक्च्युरी एशिया’चे संपादक बिट्टू सहगल यांनी शहरीकरणाचा परिणाम केवळ पायाभूत सुविधांवर आणि पर्यावरणावर होत नसून नागरिकांच्या मानसिक स्वास्थ्यावरही होत असल्याचे सांगितले.
“शहर म्हणजे विश्वासाची एक कृती आहे. आपल्या रागाची आणि आनंदाची पातळी काय झाली आहे, ते पाहा. सर्वांत गंभीर बाब म्हणजे भूजलसाठे प्रदूषित होत आहेत आणि त्याची कोणालाही काळजी असल्याचे दिसत नाही,” असे ते म्हणाले.
हवामान बदलामुळे पावसाचे स्वरूप अनिश्चित झाले असून शहरांना कधी अतिवृष्टी, कधी अपुरा पाऊस, तर कधी अनियमित पावसाचा सामना करावा लागत असल्याचे सहगल यांनी नमूद केले.
प्रेरणा यादव यांनी नागरिकांना शहराच्या विकासावर परिणाम करणाऱ्या नियोजन प्रक्रियांची माहिती असण्याची गरज अधोरेखित केली. विकास आराखडा (DP), विकास नियंत्रण आणि प्रोत्साहन नियमावली (DCPR) तसेच सर्वसमावेशक सुलभता आराखडा (CAP) यांसारख्या नियोजन चौकटी नागरिकांना समजणे आवश्यक असल्याचे त्या म्हणाल्या. मुंबईच्या नागरी नियोजन आणि प्रशासनात बृहन्मुंबई महानगरपालिकेची महत्त्वाची भूमिका असली, तरी संबंधित यंत्रणा आणि व्यक्तींमध्ये पुरेसा समन्वय नसल्याचे त्यांनी नमूद केले.
शहराचा विकास केवळ उंच इमारती आणि वाढत्या व्यावसायिक उलाढालीतून मोजता येणार नाही. विकासाचा वेग आणि घरांची गरज, पाण्याची उपलब्धता, मोकळ्या जागा, पर्यावरणीय मर्यादा आणि पायाभूत सुविधा यांचा समतोल राखणे अत्यावश्यक असल्याचा निष्कर्ष या चर्चेतून समोर आला.
छायाचित्र परिचय : मुंबई प्रेस क्लबमध्ये गुरुवारी ‘टॉवरिंग क्रायसिस : द सिटी वी आर रिबिल्डिंग’ या नॅट कनेक्ट फाउंडेशनच्या अभ्यास अहवालाचे प्रकाशन करताना (डावीकडून) सँक्च्युरी नेचर फाउंडेशनचे संस्थापक बिट्टू सहगल, वनशक्तीचे संस्थापक स्टॅलिन डी, UDRI च्या प्रेरणा यादव, संरक्षण अॅक्शन ट्रस्टचे देबी गोएंका, मिशन ग्रीन मुंबईचे सुभजित मुखर्जी आणि नॅट कनेक्ट फाउंडेशनचे संचालक बी. एन. कुमार. शहराचा विकास ज्या वेगाने होत आहे, त्या वेगाशी पायाभूत सुविधा जुळवून घेऊ शकतील का, असा प्रश्न उपस्थित करत ‘भविष्यातील संकट आत्ताच समोर आले आहे’, असा इशारा अहवालात देण्यात आला आहे.
— टीम एन एस टी. ☎️ 9869484800