“तरंग“
‘तरंग’ हा कवयित्री सुरेखा पाटील यांचा भावस्पर्शी कवितासंग्रह असून, या संग्रहातील कवितांचा हिंदी अनुवाद प्रतिभा बिर्जे यांनी केला आहे. शारदा प्रकाशन प्रकाशित मराठी आणि हिंदी या दोन्ही भाषांमधून काव्याचा आस्वाद घेण्याची संधी देणारा हा काव्यसंग्रह वाचकांसाठी एक विशेष साहित्यिक अनुभव ठरतो.
कविता म्हणजे केवळ शब्दांची मांडणी नसते; ती मनाच्या गाभाऱ्यात उठणाऱ्या सूक्ष्म भावलहरींना मिळालेले शब्दरूप असते. काही कविता दीर्घ असतात, काही कथनात्मक असतात; तर काही मोजक्या ओळींत मनात खोलवर दडलेल्या भावविश्वाला स्पर्श करून जातात. कवयित्री सुरेखा पाटील यांचा ‘तरंग’ हा काव्यसंग्रह अशाच अल्पाक्षरी, नेमक्या आणि भावस्पर्शी काव्यरचनांचा संग्रह आहे. प्रेम, विरह, स्मृती, एकाकीपण, दुःख, आशा, नातेसंबंध, निसर्ग आणि जीवनानुभव यांच्या विविध छटा या संग्रहातून व्यक्त होतात.
‘तरंग’ या शीर्षकातच या काव्यसंग्रहाचे स्वरूप सामावलेले आहे. मनात उमटणारा प्रत्येक अनुभव हा एखाद्या लहरीसारखा असतो. काही लहरी सुखाच्या असतात, काही स्मृतींच्या, काही विरहाच्या, तर काही वेदनेच्या. कवयित्रीच्या अंतर्मनात उठणाऱ्या अशाच भावतरंगांना या संग्रहातील कविता शब्दरूप देतात. जीवनातील विविध अनुभव, निसर्ग, माणसे आणि मनाला स्पर्शून गेलेले क्षण यांचे प्रतिबिंब या कवितांमध्ये उमटलेले दिसते.
या काव्यसंग्रहाचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे अल्पाक्षरांत मोठा आशय व्यक्त करण्याची हातोटी. छोटेखानी रचनेतही एखाद्या नात्याची गुंतागुंत, मनातील ओढ, न बोललेली वेदना किंवा स्मृतींची सल अत्यंत सहजपणे व्यक्त केली जाते. मोजक्या शब्दांत अनुभवाच्या मर्मस्थळाला स्पर्श करण्याची ही शैली ‘तरंग’चे स्वतंत्र काव्यवैशिष्ट्य ठरते. शब्दांचा अनावश्यक विस्तार न करता कवयित्री थेट भावनेच्या केंद्रापर्यंत पोहोचते.
या संग्रहातील प्रेमभावना ही केवळ उत्सवी किंवा स्वप्नाळू स्वरूपाची नाही. प्रेमाच्या ओढीबरोबरच त्यातील प्रतीक्षा, दुरावा, विरह आणि नात्यांतील न बोललेले भावही येथे प्रकर्षाने जाणवतात. प्रिय व्यक्तीच्या आठवणी विसरण्याचा प्रयत्न करतानाही त्या अधिक तीव्रतेने मनात येतात; जवळीक आणि अंतर यांच्यातील संघर्ष मनाला अस्वस्थ करतो; काही नाती शब्दांपेक्षा नजरेतून आणि भावनांतून अधिक व्यक्त होतात. अशा अनेक भावस्थिती या कवितांमधून व्यक्त होतात. त्यामुळे या कविता वाचकाला केवळ कवयित्रीच्या अनुभवविश्वाशी जोडत नाहीत, तर स्वतःच्या अनुभवांकडेही अंतर्मुख होऊन पाहण्यास प्रवृत्त करतात.
‘तरंग’मधील विरहभावना विशेष लक्षवेधी आहे. अनुपस्थितीचे दुःख, आठवणींची उपस्थिती, एकाकीपणाची जाणीव आणि हरवलेल्या व्यक्तीशी मनात सुरू असलेला अदृश्य संवाद या भावछटा संग्रहात वारंवार दिसतात. विरह केवळ प्रेमातील दुरावा म्हणून येथे येत नाही; तो जीवनातील रिक्तता, स्मृतींचे ओझे आणि काळाने निर्माण केलेली पोकळी अशा विविध स्वरूपांतही व्यक्त होतो. काही कवितांमधील दुःख अत्यंत वैयक्तिक असले तरी त्यातील भावना वाचकाच्या अनुभवविश्वाशी जोडल्या जातात.
निसर्गप्रतिमांचा वापर हा या संग्रहातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू आहे. सूर्य, पाऊस, ऊन, चांदणे, फुले, पक्षी, पर्वत, संध्याकाळ आणि अंधार अशा प्रतिमा कवितांमध्ये भावविश्वाशी जोडून येतात. बाह्य निसर्ग आणि अंतर्मनातील भावस्थिती यांचा संवाद या रचनांत जाणवतो. निसर्गातील बदलत्या दृश्यांमधून कवयित्री मनातील बदलत्या भावनांना अभिव्यक्ती देते. त्यामुळे या कविता दृश्यात्मक तर बनतातच, पण त्याचबरोबर अधिक संवेदनशीलही होतात.
कवयित्रीची भाषा साधी, सहज आणि थेट आहे. क्लिष्ट शब्दकळेचा किंवा अलंकारांचा अनावश्यक अतिरेक न करता भावना वाचकापर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न येथे दिसतो. ही सहजता कवितांना आपलेसे करते. परंतु या साधेपणाच्या आड दडलेली भावनिक गुंतागुंत वाचकाला विचार करायला लावते. छोट्या आकाराच्या रचनांमध्ये मोठे भावविश्व सामावून घेण्याची ही क्षमता या संग्रहाची जमेची बाजू आहे.
या संग्रहाचे एक अत्यंत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे मराठी कवितांसोबत त्यांचे हिंदी भाषांतर. कवयित्री सुरेखा पाटील यांच्या मराठी रचनांना प्रतिभा बिर्जे यांनी हिंदीत आणले आहे. भाषांतर हे केवळ एका भाषेतील शब्द दुसऱ्या भाषेत नेणे नसते; मूळ कवितेतील भाव, संवेदना आणि आशय यांना दुसऱ्या भाषेत समर्पक अभिव्यक्ती देणे हे त्यामागील महत्त्वाचे आव्हान असते. ‘तरंग’मध्ये मराठी मूळ रचनेसोबत हिंदी रूपांतर दिल्यामुळे एकाच भावविश्वाचा दोन भाषांमधून अनुभव घेण्याची संधी वाचकाला मिळते.
मराठी आणि हिंदी या दोन भाषांमधील हा संवाद ‘तरंग’ला वेगळे परिमाण देतो. एकाच भावनेचा दोन भाषांमधील आविष्कार अनुभवता येणे, हे या काव्यसंग्रहाचे वैशिष्ट्य आहे. त्यामुळे हा संग्रह केवळ कवयित्रीच्या रचनांचा संग्रह न राहता भाषांतराच्या माध्यमातून दोन भाषिक विश्वांना जोडणारा प्रयत्न ठरतो.
या संग्रहातील कवितांचे भावविश्व केवळ प्रेम-विरहापुरते मर्यादित नाही. जीवनातील दुःख, थकवा, रिक्तता, संघर्ष आणि स्मृती यांनाही येथे स्थान आहे. मानवी जीवनातील विविध अनुभव आणि मनातील सूक्ष्म भावनांचे प्रतिबिंब या रचनांमधून दिसते. त्यामुळे कवितांचा आशय विविध स्तरांवर अनुभवता येतो. व्यक्तिगत अनुभवातून व्यापक मानवी संवेदनांकडे जाणारी ही प्रक्रिया संग्रहाला अधिक अर्थपूर्ण बनवते.
काव्यसंग्रहाच्या निर्मितीमागे कवयित्रीचा सातत्यपूर्ण काव्यप्रवास दिसून येतो. चारोळी या काव्यप्रकाराशी त्यांचे अनेक वर्षांचे नाते असून, अल्पाक्षरी कवितेच्या माध्यमातून त्यांनी आपले भावविश्व व्यक्त केले आहे. त्यामुळे ‘तरंग’कडे केवळ स्वतंत्र काव्यसंग्रह म्हणून नव्हे, तर कवयित्रीच्या काव्यप्रवासातील एक महत्त्वपूर्ण अभिव्यक्ती म्हणून पाहता येते.
या संग्रहाला लाभलेल्या प्रस्तावना आणि अभिप्रायांमधूनही ‘तरंग’चे विविध पैलू स्पष्ट होतात. अल्पाक्षरी रचना, भावस्पर्शी आशय आणि मराठी कवितांच्या हिंदी अनुवादाचा प्रयोग यांमुळे या संग्रहाचे वेगळेपण अधोरेखित होते.
‘तरंग’मधील कविता वाचताना सर्वांत प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे संवेदनशीलता. अनेक रचना वाचकाला क्षणभर थांबवतात. काही कविता एखादी जुनी आठवण जागी करतात, काही विरहाची जाणीव करून देतात, तर काही नात्यांच्या अर्थाबद्दल विचार करायला भाग पाडतात. छोट्या आकाराच्या रचनांमध्ये मोठ्या भावविश्वाला सामावून घेण्याचा प्रयत्न हा या संग्रहाचा केंद्रबिंदू आहे.
साहित्य वाचकाच्या अनुभवविश्वाशी संवाद साधते तेव्हाच त्याला व्यापक अर्थ प्राप्त होतो. ‘तरंग’ हा काव्यसंग्रह अशाच संवादाची निर्मिती करतो. कवयित्रीच्या मनात उठलेल्या भावलहरी शब्दांत उतरतात आणि त्या शब्दलहरी वाचकाच्या मनातही संवेदनांचे तरंग निर्माण करतात. प्रेम, विरह, स्मृती, निसर्ग, दुःख आणि आशा यांच्या विविध छटांनी समृद्ध असलेला हा संग्रह वाचकाला अंतर्मुख करणारा आहे.
एकूणच, ‘तरंग’ हा कवयित्री सुरेखा पाटील यांच्या संवेदनशील काव्यविश्वाचा मराठी आणि हिंदी अशा दोन भाषांमधून अनुभव घेता येईल असा काव्यसंग्रह आहे. अल्पाक्षरी पण आशयपूर्ण रचना, सहज भाषा, भावविश्वाची संवेदनशील अभिव्यक्ती, निसर्गप्रतिमांचा वापर आणि मराठी कवितांच्या हिंदी रूपांतराचा प्रयत्न ही या संग्रहाची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. मनातील भावनांचे सूक्ष्म तरंग शब्दांच्या माध्यमातून वाचकापर्यंत पोहोचवणारा आणि वाचकाच्या मनातही विचार व संवेदनांच्या लहरी निर्माण करणारा ‘तरंग’ हा निश्चितच वाचनीय काव्यसंग्रह आहे.
— परीक्षण : प्रा प्रज्ञा पंडित. ठाणे
— संपादन : देवेंद्र भुजबळ.
— निर्माती : सौ अलका भुजबळ. ☎️ 9869484800