अमेरिकेतील श्री योगा मेडिटेशन अँड वेलनेस या संस्थेने अमेरिकेतीलच कर्करोग संशोधक डॉ सुलोचना गवांदे यांचा नुकताच दुरस्थ पद्धतीने संवादाचा कार्यक्रम आयोजित केला होता. या संवादाचा सारांश पुढे देत आहे.
— संपादक
संवाद सत्राची सुरुवात करताना अलका यांनी, डॉ. सुलोचना गवांदे यांचा परिचय करून देताना सांगितले की, डॉ. सुलोचना गवांदे यांनी मुंबईतील ‘कॅन्सर रिसर्च इन्स्टिट्यूट’ मधून एम.एस्सी आणि पीएचडी केली आहे. टाटा मेमोरियल हॉस्पिटलमध्ये त्यांनी ट्यूमर, ल्युकेमिया आणि लिंफोमा यावर संशोधन केले आहे. त्यानंतर त्यांनी अमेरिकेतील युनिव्हर्सिटी ऑफ पेनसिल्व्हेनिया आणि मिशिगन स्टेट युनिव्हर्सिटी येथे संशोधक म्हणून काम केले. गेल्या ४० वर्षांपासून त्या कर्करोगाचा अभ्यास करीत असून उपचारांच्या विकासात सक्रिय सहभाग घेत आहेत. त्यांनी सामान्यांना समजेल अशा सोप्या भाषेत कर्करोगाचा इतिहास, कारणे आणि उपचार यावर एक पुस्तकही लिहिले आहे.
संवादाचा सारांश : –
प्रश्न : कर्करोग म्हणजे नेमके काय ?
उत्तर : कर्करोग हा इतर आजारांसारखा संसर्गजन्य नाही किंवा शरीराचे अवयव वय झाल्यामुळे निकामी झाल्यामुळे होतो असे नाही. स्वतःच्या पेशींची अनियंत्रित वाढ. कर्करोग हा आपल्याच शरीराचा भाग असतो. शरीरातील एकाद्या पेशीची वाढ अनियंत्रित पद्धतीने होऊ लागते आणि ती शरीराच्या इतर भागांत पसरण्याची क्षमता प्राप्त करते, तेव्हा त्याला कर्करोग म्हणतात. सामान्य पेशी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाऊ शकत नाहीत, पण कर्करोगाच्या पेशी फिरू शकतात.
जनुके (Genes) आणि उत्परिवर्तन (Mutations) : आपल्या शरीराच्या पेशींच्या केंद्रकात (nucleus) ४६ गुणसूत्रे आणि डीएनए असतात. यात २०,००० ते २५,००० जनुके असतात, जी शरीराच्या सर्व प्रक्रियांवर नियंत्रण ठेवतात. जेव्हा या जनुकांमध्ये काही चुका किंवा दोष निर्माण होतात, तेव्हा त्यांना ‘म्युटेशन्स’ (Mutations) म्हणतात. यामुळे पेशींवरील नियंत्रण सुटते आणि त्यांची अमर्याद वाढ सुरू होते.
प्रश्न : कर्करोगाची मुख्य कारणे काय आहेत ?
उत्तर : पेशी विभाजन करताना होणाऱ्या चुका (Spontaneous Copying Errors) : शरीरातील पेशी जुन्या झाल्यावर मरतात आणि नवीन पेशी तयार होतात. प्रत्येक वेळी डीएनए कॉपी होत असताना काही नैसर्गिक चुका होतात. अंदाजे ६० ते ६५% कर्करोग या कारणांमुळे होतात.
बाह्य घटकांमुळे जनुकांचे नुकसान : अंदाजे ३०% कर्करोग बाह्य घटकांमुळे (उदा. रसायने, विकिरण) जनुकांना होणाऱ्या हानीमुळे होतात.
आनुवंशिक कारणे (Inherited Genes) : आई-वडिलांकडून वारशाने मिळालेली सदोष जनुके सुमारे १०% कर्करोगासाठी कारणीभूत असतात.
टीप : कर्करोग एकाच जनुकातील बदलामुळे होत नाही. पेशींचे नियंत्रण सुटल्यानंतरही शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती आणि रक्त पुरवठा यावर मात करत या पेशी वाढतात, ज्याला बराच काळ लागतो.
प्रश्न : जीवनशैली आणि कर्करोग (Lifestyle & Cancer) आहार (Diet)
उत्तर : आज अतिप्रमाणात अन्न उपलब्ध असल्यामुळे लठ्ठपणाची समस्या वाढली आहे. लठ्ठपणाच्या पेशी संप्रेरके (hormones) तयार करतात जी शरीरातील विविध अवयवांना कर्करोगासाठी प्रेरित करू शकतात. तसेच अल्ट्रा-प्रोसेस्ड (प्रक्रिया केलेले) अन्न खाल्ल्याने शरीरात जळजळ (chronic inflammation) वाढते.
व्यायाम आणि शारीरिक हालचाली (Exercise) : पूर्वी लोक जास्त चालत असत आणि शारीरिक श्रम होत असत. आजची बैठी जीवनशैली वजन वाढण्यास कारणीभूत ठरते. नियमित व्यायामामुळे वजन नियंत्रणात राहते आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते.
तंबाखूचे सेवन (Tobacco): तंबाखू हा कर्करोगाचा सर्वात मोठा आणि निश्चितपणे सिद्ध झालेला घटक आहे. कोणत्याही स्वरूपात (सिगारेट, बिडी, हुक्का, खैनी) तंबाखू आरोग्यासाठी अत्यंत घातक आहे.
मद्यपान (Alcohol): मद्यपानामुळे शरीरात ‘ॲसिटॅल्डिहाइड’ हे विषारी रसायन तयार होते, जे जनुकांवर थेट परिणाम करते. संशोधनानुसार, आशियाई लोकांचे (विशेषतः भारतीय) यकृत मद्यपानाचे दुष्परिणाम सहन करण्यास कमी सक्षम असते. महिलांवरही याचे अधिक वाईट परिणाम होतात. मद्यपान हे किमान ६ ते ७ प्रकारच्या कर्करोगांशी जोडलेले आहे.
प्रश्न : कर्करोग प्रतिबंध आणि लवकर निदान यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाय आहे का ?
उत्तर : तंबाखूचा वापर पूर्णपणे टाळावा. मद्यपान कमीत कमी करावे किंवा टाळावे. प्रक्रिया केलेले अन्न टाळावे. नियमित शारीरिक व्यायाम करून निरोगी वजन राखावे. सूर्यप्रकाशात आवश्यकतेनुसारच जावे आणि योग्य कपड्यांचा वापर करावा. प्रदूषण टाळावे आणि शिफारस केलेल्या लसी (उदा. HPV लस) वेळोवेळी घ्याव्यात.
लवकर निदान, नियमित तपासणी करावी (उदा. मॅमोग्राफी, पॅप स्मीयर, कोलोनोस्कोपी). शरीरात होणाऱ्या अचानक बदलांकडे लक्ष ठेवावे (उदा. स्तनांची स्वतः तपासणी करणे, शौचामध्ये रक्त जाणे किंवा अचानक वजन कमी होणे).
प्रश्न : धूम्रपानामुळे नेमका काय त्रास होतो ?
उत्तर : धूम्रपानाचे व्यसन सोडण्यासाठी काही काळ वापरले जात असले तरी, दीर्घकाळात ते आरोग्यासाठी अत्यंत हानिकारक आहे आणि तरुणांमध्ये त्याचे प्रमाण वाढत आहे.
प्रश्न : भारतीय समुदायात कर्करोगाचे प्रमाण किती आहे ?
उत्तर : पूर्वी भारतात तंबाखूमुळे तोंडाचे आणि गळ्याचे कर्करोग जास्त होत असत. आता बैठी जीवनशैली, लठ्ठपणा आणि बदलत्या आहारांमुळे यकृताचा कर्करोग (Non-alcoholic fatty liver disease) आणि आतड्याचा कर्करोग (Colon cancer) वाढत आहेत.
प्रश्न : मायक्रोवेव्हचा वापर करावा का ?
उत्तर : मायक्रोवेव्हमध्ये अन्न गरम करणे कर्करोगास कारणीभूत ठरत नाही, कारण त्यातून निघणारे किरणोत्सर्ग (non-ionizing radiation) जनुके नष्ट करू शकत नाहीत. मात्र, प्लॅस्टिकच्या डब्यात अन्न गरम करणे पूर्णपणे टाळावे.
प्रश्न : साखर आणि कर्करोग याचा काही संबंध आहे का ?
उत्तर : साखरेच्या अति सेवनामुळे लठ्ठपणा वाढतो, ज्याचा अप्रत्यक्ष संबंध कर्करोगाशी आहे. परंतु, शरीराने साखर खाणे पूर्णपणे बंद केल्याने कर्करोग बरा होतो असा कोणताही थेट पुरावा नाही.
प्रश्न : सूर्यप्रकाश आणि त्वचा यांचा काय संबंध आहे ?
उत्तर : तपकिरी त्वचेच्या (Indian skin) लोकांमध्ये मेलॅनिनमुळे त्वचेच्या कर्करोगाचा धोका कमी असतो. तरीही तीव्र उन्हात जाणे टाळावे आणि गरज भासल्यास सनस्क्रीन किंवा योग्य कपड्यांचा वापर करावा. थोडावेळ उन्हात राहणे व्हिटॅमिन डीसाठी फायदेशीर असते.
तर मंडळी,आपल्याला हा संवाद कसा वाटला ? ते अवश्य कळवा.
— टीम एन एस टी. ☎️+91 9869484800